1. Daglicht

Met studioverlichting doen we niets anders dan nabootsen van het zonlicht. Als er dus zonlicht beschikbaar is, kun je dat net zo goed gebruiken. Het lastige is alleen dat het niet elk moment beschikbaar is, en dat het gedurende de dag verandert. Wil je op licht kunnen rekenen, dan moet je het kopen. Zó simpel ligt het. Maar als je je eerste stappen wilt zetten in bijvoorbeeld het maken van portretfoto’s zonder meteen flink te investeren, dan kun je simpel beginnen met daglicht dat van buiten binnenvalt. In een huiskamer bijvoorbeeld, of een kantoorruimte.

Zonnige dag, de zon staat niet op het raam: het raam werkt als een grote softbox met mooi diffuus licht.

1.a. Raamlicht is mooi diffuus licht

Indirect licht dat via een groot raam binnenvalt is heel geschikt voor fotografische toepassingen. Bij lichte bewolking heb je de hele dag indirect licht, dus dat is makkelijk. Maar fijner werkt het als de zon schijnt, want dan is er gewoon méér licht, waardoor je niet op te lange sluitertijden uitkomt. Alleen: de zon mag dan niet rechtstreeks het raam binnenvallen. Op deze manier vormt het raam één groot scherm met diffuus licht. Plaats daar iemand vlak naast, en je hebt een prachtige, zachte portretverlichting. Je staat dan zelf zijwaarts naar het raam toe, net als degene die je fotografeert.

Het licht dat je nu hebt is feitelijk het licht dat in fotostudio’s met grote softboxen wordt nagebootst. Gratis!

Indirect licht van buiten is mooi diffuus licht voor portretten. Hier werden de vensteropening en de muur in de compositie betrokken om een speciale achtergrond overbodig te maken. Portretfotografie in z’n simpelste vorm.

1.b. Schaduw ophelderen met reflectiescherm

De kant die van het raam af is gekeerd, ontvangt geen licht. Soms is dat niet erg. Vaak echter wil je ook aan die kant details kunnen onderscheiden. Daar moet dus licht komen.

Het eenvoudigste hulpmiddel daarvoor is een reflectiescherm. Het wordt geleverd in een pop-up-uitvoering (het vouwt zich automatisch uit) en reflecteert binnenvallend licht naar de schaduwkant van het onderwerp. Houd het aan de schaduwkant van het onderwerp en je ziet meteen hoe verrassend sterk die opheldering is. Varieer de afstand tussen onderwerp en reflectiescherm en de stand van het reflectiescherm om de gewenste graad van de opheldering te vinden.

Het is het handigst om bij het reflectiescherm een lampstatief te kopen, plus een schermhouder om het reflectiescherm op te bevestigen. Dan heb je een standaard waarmee het reflectiescherm goed in positie kan worden gehouden. En zo ben je niet afhankelijk van een helper voor het ophouden van het reflectiescherm.

Alternatief is de flexreflector, die speciaal bedoeld is voor gebruik op een lampstatief.

Opname in een witte slaapkamer met witte vitrage en witte muren. Een reflectiescherm, links net buiten beeld, vangt licht op en vult de schaduwzijde in.

***Tip***

5-in-1-reflectiescherm

De 5-- reflector, leverbaar in diverse grootten, is ideaal. Hij biedt de volgende mogelijkheden:

1. Diffusor. Standaard is het een doorschijnend scherm, dat kan worden gebruikt om het licht van de zon of een lamp diffuus te maken. Hij wordt dan tussen onderwerp en lichtbron in gehouden.

2. Reflector. Met de bijgeleverde hoezen kan er witte, zilveren of gouden reflectie worden verkregen. Wit wordt gebruikt aan de schaduwkant van het onderwerp. Zilver en goud zijn vooral bedoeld licht in het gezicht van het onderwerp te kaatsen, waarbij zilver neutraal werkt en goud een warme werking heeft.

3. Absorptiescherm. Een van de hoezen heeft een zwarte zijde, bedoeld voor absorptie van licht. Die kan worden gebruikt om de schaduwzijde van een onderwerp extra donker te maken.

1.c. Achtergrond

Wat is er in de achtergrond te zien? Een TV-toestel, een gordijn, planten, een kast? Bij opnamen bij een venster zal de achtergrond soms niet erg geschikt zijn. Een groot reflectiescherm kan achter het onderwerp worden gehouden, maar is alleen geschikt voor klein uitgesneden portretten.

Het handigst is een pop-up-achtergronddoek, dat snel en makkelijk kan worden geplaatst.

Handig  en betaalbaar alternatief is een fleece achtergronddoek; die kan eenvoudig op een geïmproviseerde manier in de achtergrond worden gepositioneerd. Is betaalbaar, makkelijk mee te nemen, licht in gewicht. Is in veel kleurstelling en motieven verkrijgbaar.

***Tip***

Afstand tot de achtergrond

Heeft de achtergrond een motief of plooien, dan kun je zelf regelen in hoeverre die duidelijk zichtbaar zijn. Ze worden onscherper naarmate ze zich verder achter het onderwerp bevinden. En ze worden ook onscherper naarmate je met een groter diafragma werkt (lage f/waarde, bijvoorbeeld f/5,6).

Hoe dichter je onderwerp voor de achtergrond staat, des te eerder zie je daar schaduw. Hier is dat niet storend. Het laat zien dat de jongen tegen de muur geleund staat en dat maakt deze foto, met z’n ongebruikelijk compositie, extra ontspannen.

Lichtbron: diffuus licht van buiten, via een groot raam.

2. Eén studioflitser plus reflectiescherm

We gaan een stapje verder. We zijn tevreden met het mooie diffuse licht van het raam, maar de plek is niet handig. Je kunt weinig variëren met pose, uitsnede en achtergrond, je hebt niet altijd voldoende licht, en de plek en de ruimte zijn waarschijnlijk niet altijd beschikbaar. En bovendien is het geschikte licht niet altijd voorhanden. Als fotograaf heb je liever zoveel mogelijk factoren in de hand. Dus je zorgt voor eigen licht.

Het raam maakt nu plaats voor één studioflitser met een softbox. Een softbox van minimaal 60 x 60 cm, maar liever nog groter, 60 x 90 of 80 x 120 cm. Hoe groter de softbox, des te meer kun je je onderwerp inpakken met zacht licht. Plaats je de softbox verder van het onderwerp af, dan neemt de zachte werking af, dus je kunt het krijgen zoals je het hebben wilt. Hoe groter de softbox, des te royaler zijn je variatiemogelijkheden. Met een grote softbox kun je ook makkelijker ruimere uitsnedes toepassen. Dus niet alleen een gezicht, maar je kunt dan bijvoorbeeld iemand vanaf z’n middel in beeld nemen. Of je maakt een opname van twee of drie personen.

Voor het ophelderen van de schaduwen kan een tweede flitser worden gebruikt, maar het reflectiescherm is ook geschikt. Vooral in combinatie met een schermhouder plus lampstatief.

Een reflectiescherm is altijd een goede investering, of je daar nu mee begint of niet. Ook in studio’s met meerdere studioflitsers worden reflectieschermen nog steeds gebruikt. Hoe meer middelen je hebt om het licht te manipuleren, des te beter het is, al zul je ze niet altijd tegelijk gebruiken. Ook bij buitenportretten zal een reflectiescherm z’n diensten bewijzen.

***Tip***

Vorm van de softbox

Worden de softboxen ook wel op grotere afstand geplaatst, dan wordt hun vorm zichtbaar in reflecties: in de ogen, in glas, lakwerk, enz. Bij opnamen van personen is dan vaak een ronde reflectie het mooist, dus dat spreekt in het voordeel van een ronde softbox, bijvoorbeeld 90 cm diameter. Bij opnamen van gewelfde objecten, glas of keramiek is met een langwerpige softbox vaak een langgerekte reflectie te vormen die de vorm van het object accentueert.

Twee smalle hoge softboxen zorgen ervoor dat de vorm van de fles goed tot uiting komt.

3. Twee studioflitsers

Als een reflectiescherm veel licht opvangt, kan het de werking hebben van een grote softbox. Maar de hoeveelheid licht die wordt gereflecteerd is niet al te groot, en dan schiet het effect te kort. Met een tweede flitser, te gebruiken als invullicht, heb je alles volkomen in de hand.

Je zou kunnen zeggen: omdat die tweede flitser als invullicht wordt gebruikt, kan ik me geld uitsparen door een flitser met een lagere lichtopbrengst te kiezen. Dat klinkt plausibel, maar het is toch niet zo’n goed idee. Als je in een studio-opstelling aan het fotograferen bent, zul je geregeld de functie van hoofdlicht en invullicht willen kunnen wisselen. Het is dan lastig als je steeds je studioflitsers moet verwisselen. Het is daarom aan te bevelen de tweede studioflitser net zo sterk te nemen als de eerste. Tenzij is gebleken dat de eerste al aan de zwakke kant was (omdat er bijvoorbeeld grote objecten worden gefotografeerd); dan kan de tweede flitser beter sterker zijn. Maar dan ontstaat opnieuw een situatie met ongelijke vermogens. Bedenk dat inruilen of onderhands verkopen ook een optie kan zijn.

Studioflitser met grote softbox als hoofdlicht, rechts, schuin naast de camera. Links zijn de schaduwen opgehelderd met een tweede studioflitser met softbox.

***Vraag***

Waarom flitslicht?

Voor portretten kun je in principe ook met continu licht werken, zoals de fluorescentielicht-armaturen. Daarmee kan mooi diffuus licht worden verkregen, in daglichtkwaliteit. Nadeel is wel dat het voor het model onprettig is permanent naar zo’n relatief heldere lichtbron te kijken. Bovendien zullen de pupillen zich sterk sluiten. Grote pupillen wordt meestal mooier gevonden.

Met studioflitslicht vallen deze bezwaren weg.

4. Twee flitsers plus reflectiescherm

In het groeiscenario dat we nu aan het doorlopen zijn blijft het reflectiescherm aanwezig, en ook bij een set met twee flitsers blijft het een handig accessoire. Het kan op allerlei manieren worden ingezet om plaatselijk wat extra licht toe te voegen.

En er is een nog belangrijkere optie. Als je het reflectiescherm inzet als invullicht, dan blijft de tweede flitser beschikbaar voor effectverlichting. Meer over effectverlichting bij punt 5.

5. Drie studioflitsers, de complete set

Met drie flitsers heb je een veelzijdige studio-installatie. Met een hoofdlicht, een invullicht en een effectlicht. De derde flitser kan op de achtergrond worden gericht om daar schaduwen onzichtbaar te maken. Of hij werpt een lichtvlek op de achtergrond, al dan niet met een speciaal patroon. Of hij wordt schuin richting camera gericht om een lichtrand op het onderwerp te creëren.

Hoofdlicht links, invullicht rechts, en veel licht op de achtergrond met een derde flitser. De achtergrond werd overigens niet egaal wit, maar dat werd eenvoudig met een fotobewerkingsprogramma opgelost. Bij de opname was de computer uit en waren er reflecties op het zwarte scherm te zien. Het beeld werd later met het fotobewerkingsprogramma ingemonteerd.

Voor effectlicht zijn verschillende accessoires beschikbaar:

- kleppenset, om de lichtbundel exact te begrenzen

- snoot, om een smalle lichtbundel te creëren

- grid of honingraat, om gericht licht extra pittig te maken

- kleurenfilterset, om het licht een kleur te geven

- patroonprojector, om een tekst, motief of logo in de achtergrond te projecteren.

Achter de man werd een flitser zonder paraplu of softbox opgesteld en op de donkerblauwe achtergrond gericht, waardoor de lichtcirkel ontstond. Het hoofdlicht, een grote softbox,  stond rechts op 45 graden. Het invullicht, een kleine softbox links, werd zeer zwak gehouden: daardoor blijven de schaduwen vrij donker, wat het beeld een krachtig effect geeft.

6. Thuisstudio/kantoorstudio

Het is niet nodig een ruimte permanent als studio in te richten. Studioflitsapparatuur is relatief compact, statieven, paraplu’s en softboxen zijn klein op te bergen. Ook voor de achtergrond zijn portable oplossingen mogelijk. Er zijn handige opvouwbare systemen, waarmee achtergronddoeken en/of achtergrondpapier kunnen worden opgesteld. Voor achtergronddoeken zijn ook allerlei geïmproviseerde ophangmogelijkheden te bedenken.

Rollen achtergrondpapier kunnen met speciale ophangsets aan de muur worden bevestigd. Door er een koof voor te maken zijn ze niet zichtbaar als ze niet worden gebruikt.

7. Studioruimte

Bij het beoordelen van een ruimte voor studiogebruik zijn de volgende eigenschappen belangrijk:

7.a. Hoogte

Bij grote objecten kan het belangrijk zijn dat er licht van boven komt. Dat vereist extra hoogte. Voor portretfoto’s is een gemiddelde huiskamerhoogte nét voldoende.

7.b. Diepte

Voor grote objecten moet je ver genoeg naar achteren kunnen. Bovendien moet er speelruimte zijn om een passende beeldhoek te kiezen. Heb je weinig diepte en moet je een groot object fotograferen, dan kun je een groothoekobjectief gebruiken, maar dan moet je achtergrond weer voldoende breed zijn. Bovendien ontstaat bij groothoekgebruik op korte afstand een overdreven dieptewerking die niet altijd van pas komt.

Hoogte, breedte, en een horizonloze achtergrond in een permanente fotostudio. Met achtergrondpapier kan een vergelijkbare achtergrond worden gecreëerd.

7.c. Breedte

Moet je op korte afstand met groothoek kunnen werken, dan heb je extra breedte nodig. Heb je voldoende diepte om een kleine beeldhoek te gebruiken, wat vaak het prettigst is, dan is extra breedte minder noodzakelijk. Een brede achtergrond is wél prettig als je je onderwerp schuin van opzij wilt kunnen fotograferen.

7.d. Licht

Zeker bij kantoorruimtes kun je gemengd licht krijgen: TL-licht met daglicht. Dan is het moeilijk om zuivere kleuren te krijgen. Het is dus handig als het TL-licht uit kan worden geschakeld. Kan dat niet, kies dan de kortste sluitertijd die de camera voor flitsen kan gebruiken en stel indien mogelijk de flitsers in op het hoogste vermogen, zodat er kleine diafragma’s moeten worden gebruikt. Zo wordt de invloed van het TL-licht beperkt.

Invallend daglicht is voor de kleur van de opnamen niet zo erg, omdat het flitslicht ook de kleurtemperatuur van daglicht heeft. Voor de lichtval kan invallend daglicht wel lastig zijn, dus een verduisteringsmogelijkheid met gordijnen of zonwering komt goed van pas.

8. Achtergrondmogelijkheden 

In het voorgaande kwam de achtergrond af en toe al even ter sprake. We zetten de mogelijkheden hier even op een rijtje. Eerst het achtergrondmateriaal.

8.a. Achtergronddoek – canvas effen

Achtergronddoek wordt gemaakt in een vrij zware kwaliteit canvas. Door het gewicht vallen er mooie, gladde, vloeiend verlopende plooien in, zeer geschikt voor bijvoorbeeld klassieke portretten, glamourfoto’s, nostalgische opnamen, luxe effecten. Het contrast in de plooien wordt bepaald door het licht dat op het doek valt. Licht van opzij, met kleppen afgeschermd om het object niet te verstoren, benadrukt de plooien.

Als achtergronddoek wordt gestreken, zijn de plooien soepel en vloeiend. Het canvas kan ook met opzet worden gekreukt, voor een minder klassieke achtergrond waar toch lichtspeling in zit.

Achtergronddoeken hebben een stevige zoom, met ringen voor bevestiging van het doek. Met de ringen is het ook mogelijk ze op te spannen.

8.b. Achtergronddoek – canvas met motief

Canvas achtergronddoeken zijn ook met allerlei motieven, abstract of met een afbeelding, te verkrijgen. Voor portret- en productfotografie is het handig een aantal doeken paraat te hebben, zodat de achtergrond op het onderwerp kan worden afgestemd.

Warmgetinte canvas achtergrond, gekreukt opgehangen. Het model zit dicht voor de achtergrond, waardoor die gedetailleerd wordt weergegeven. Een bescheiden effectlicht heldert de achtergrond iets op.

Zelfde model, zelfde achtergrond. Het model werd naar voren geplaatst, zodat de afstand tot de achtergrond groter werd. De fotograaf ging verder naar achteren, verder van het model af, en gebruikte een lichtsterke telezoom. De achtergrond is geheel vervaagd.

8.c. Achtergronddoek – eigen afbeelding

Canvas achtergronddoeken zijn ook leverbaar met een handgeschilderde afbeelding. Daar kan elk beeld voor worden aangeleverd. Denk voor toepassingen aan het plaatselijk kasteel of stadhuis, je eigen woning, je favoriete uitzicht, een palmenstrand, enz.

8.d. Achtergronddoek – fleece

Fleece achtergronden zijn uitermate licht en daardoor makkelijk te gebruiken. Ze kunnen niet kreuken en kunnen makkelijk worden gedrapeerd, maar vallen niet zo mooi in plooien als het veel zwaardere canvas. Het fleecemateriaal is doorschijnend; je kunt er een lichtbron achter plaatsen. Fleece wordt in tal van motieven en kleurstelling geleverd.

8.e. Achtergrondpapier

Achtergrondpapier zit op rollen van 2,70 m breedte en 10 m lengte. Als je het afrolt heb je een stevige, strakke achtergrond, die zonder naad overgaat in de ondergrond, en dat is voor veel fotografische toepassingen ideaal. Is een stuk achtergrondpapier door belopen of verplaatsen van objecten vuil of beschadigd geraakt, dan snij je dat stuk af en rol je de rol een stuk verder af. Achtergrondpapier is in vele kleuren verkrijgbaar.

Een witte achtergrond is geschikt vrijstaande opnamen en nodigt uit een lichte, tere weergave te bereiken. Een donkere achtergrond vraagt om een krachtige verlichting. Storende schaduwen in de achtergrond kunnen natuurlijk geen probleem vormen.

8.f. Achtergrondinrichting – vast

Voor een vaste opstelling zijn er vaste achtergrondinrichtingen leverbaar, waarin een of meer rollen achtergrondpapier kunnen worden geplaatst. De rollen kunnen met de hand of elektrisch worden op- of afgerold.

Achtergrondpapier geeft geen ‘horizon’: de achtergrond loopt door in de ondergrond.

8.h. Pop-up-achtergronden

Handig voor portretten op locatie zijn de pop-up-achtergronddoeken, die zichzelf automatisch ontplooien. Er zit een flap aan die als ondergrond kan dienen.